MÜHENDİSLİK_SÖZLÜĞÜ

A

• AESGüvenlik Dünyada en yaygın kullanılan simetrik blok şifreleme standardı; 128 bitlik bloklar ve 128/192/256 bitlik anahtarlarla çalışır.
• Alçak gerilimElektrik Low voltage Konut, ofis ve küçük işletmelerde kullanılan, 1000 V AC'ye kadar gerilim sınıfı (Türkiye'de 230/400 V).
• AM5 soketiDonanım AM5 socket AMD'nin 2022'de Ryzen 7000 ile tanıttığı, yalnızca DDR5 ve PCIe 5.0 destekleyen LGA tipi işlemci soketi.
• ARM mimarisiMobil ARM architecture Düşük güç tüketimiyle telefonlarda yaygın, lisanslanarak üreticilere sunulan RISC tabanlı işlemci komut seti mimarisi.
• ARM TrustZoneGüvenlik İşlemciyi donanım düzeyinde "güvenli" ve "normal" dünya olarak ikiye bölerek hassas işlemleri izole eden ARM güvenlik teknolojisi.
• Aşırı akımElektrik Overcurrent Devrenin nominal akım değerini aşan akım; aşırı yük ve kısa devre olmak üzere iki biçimde ortaya çıkar.
• AyırıcıElektrik Disconnector Yüksüz devreyi açarak gözle görülür bir hava aralığı oluşturan; akım kesme yeteneği olmayan güvenlik anahtarı.

B

• Bant genişliğiDonanım Bandwidth Bir veri yolunun veya belleğin saniyede aktarabildiği en yüksek veri miktarı (GB/s).
• Blok yükseltici trafo (GSU)Elektrik Generator step-up transformer (GSU) Santral jeneratörünün gerilimini (10-25 kV) iletim şebekesi seviyesine yükselten ve jeneratöre bağlı çalışan trafo.
• Buhar haznesi (vapor chamber)Mobil Vapor chamber İçindeki sıvının sıcak noktada buharlaşıp soğuk bölgede yoğuşmasıyla ısıyı geniş bir yüzeye yayan ince soğutma plakası.

C

• ChipletDonanım Bir işlemciyi tek büyük kalıp yerine, bir paket içinde birleştirilen birden çok küçük silikon kalıba bölen tasarım yaklaşımı.
• CUDAYapay zekâ NVIDIA'nın, GPU'ları genel amaçlı paralel hesaplama için programlamaya yarayan yazılım platformu.

Ç

• Çevrim empedansıElektrik Earth-fault loop impedance Bir arıza akımının izlediği tüm yolun (kaynak, faz iletkeni, koruma iletkeni) toplam empedansı; koruma cihazının zamanında açıp açmayacağını belirler.
• Çıkarım (inference)Yapay zekâ Inference Eğitilmiş bir modelin yeni girdi için çıktı ürettiği aşama; eğitimden sonra kullanıcıya hizmet verilen evre.

D

• DDR5Donanım DDR4'ün ardılı olan, daha yüksek hız ve modül başına iki bağımsız alt kanal sunan sistem belleği standardı.
• Dijital imzaGüvenlik Digital signature Bir mesajın kimden geldiğini ve yolda değişmediğini, gizli anahtarla üretilip açık anahtarla doğrulanan değerle kanıtlama yöntemi.
• Dijital sertifikaGüvenlik Digital certificate Bir açık anahtarı bir kimliğe (ör. alan adına) bağlayan ve güvenilir bir otorite tarafından imzalanan elektronik belge.
• DirectStorageDonanım Oyun varlıklarının NVMe SSD'den doğrudan ekran kartının belleğine, CPU'yu en aza indirerek aktarılmasını sağlayan Microsoft arayüzü.
• Dokunma gerilimiElektrik Touch voltage Arıza sırasında bir kişinin aynı anda dokunabileceği iki nokta (ör. el ile ayak) arasında oluşan gerilim.

E

• ECC (hata düzeltme kodu)Donanım ECC (error-correcting code) Bellekte ya da veri yolunda oluşan tek bit hatalarını algılayıp düzelten ek denetim bitleri yöntemi.
• Elektriksel dirençElektrik Electrical resistance Bir malzemenin akım geçişine gösterdiği zorluk; Ohm yasasına göre R = V / I, birimi ohm.
• Elektrik panosuElektrik Distribution board Gelen enerjiyi koruma cihazları üzerinden devrelere dağıtan, metal ya da plastik mahfazalı tesisat birimi.
• EmpedansElektrik Impedance Alternatif akıma karşı gösterilen toplam zorluk; direnç ve reaktansın birleşimidir, birimi ohm'dur.

F

• FinFETDonanım Kanalın yüzgeç (fin) biçiminde dikey çıkarıldığı ve geçidin onu üç yönden sardığı üç boyutlu transistör yapısı.
• FPS (saniyedeki kare)Donanım FPS (frames per second) Bir oyunun ya da videonun saniyede kaç görüntü karesi ürettiğini gösteren akıcılık ölçüsü.

G

• GAAFETDonanım GAAFET (gate-all-around) Geçidin (gate) kanalı dört yandan sardığı yeni nesil transistör yapısı; FinFET'in ardılıdır ve 2 nm sınıfında kullanılır.
• Gecikme (latency)Donanım Latency Bir işlemin başlatılmasından sonucun alınmasına kadar geçen süre; verinin ne kadar çabuk tepki verdiğini ölçer.
• Gerilim düşümüElektrik Voltage drop Akım bir kablodan geçerken kablonun direnci ve reaktansı nedeniyle yükteki gerilimin kaynağa göre azalması.
• God Mode (Windows)Yazılım Windows'ta özel adlı bir klasör oluşturarak yüzlerce yönetim ayarına tek pencereden ulaşmayı sağlayan gizli kısayol.
• Gözetim kapitalizmiGüvenlik Surveillance capitalism Kullanıcı davranış verisinin toplanıp tahmin ürünlerine çevrilerek kâr kaynağına dönüştürüldüğü ekonomik düzen.
• GPU (grafik işlemcisi)Donanım GPU (graphics processing unit) Binlerce küçük çekirdekle aynı işlemi çok veri üzerinde paralel yapan, grafik ve yapay zekâ hesaplarında kullanılan işlemci.
• Güç elektroniğiElektrik Power electronics Elektrik enerjisini yarı iletken anahtarlarla (MOSFET, IGBT) bir biçimden diğerine çeviren (AC-DC, DC-DC) teknik alan.
• Güç faktörüElektrik Power factor Gerçek gücün (kW) görünür güce (kVA) oranı; sinüsoidal dalgada cos φ ile aynıdır ve 1'e yaklaştıkça sistem verimli çalışır.
• Güç kaynağı (PSU)Elektrik Power supply unit (PSU) Prizdeki alternatif gerilimi bilgisayarın ihtiyaç duyduğu düşük gerilimli doğru akıma (12 V, 5 V, 3,3 V) çeviren ünite.
• Güvenlik duvarıGüvenlik Firewall Ağ trafiğini kurallara göre süzerek izinsiz bağlantıları engelleyen yazılım veya donanım.

H

• HakedişElektrik Progress payment Yüklenicinin belirli bir dönemde yaptığı işin, birim fiyatlar ve ölçülen miktarlarla bedele çevrilen ara ödeme belgesi.
• HalüsinasyonYapay zekâ Hallucination Bir dil modelinin gerçekte olmayan bilgiyi, kendinden emin bir üslupla doğruymuş gibi sunması.
• HarmonikElektrik Harmonics Şebeke frekansının (50 Hz) tam katlarında oluşan, doğrusal olmayan yüklerin yarattığı bozucu akım ve gerilim bileşenleri.
• Hayalet dokunuş (ghost touch)Mobil Ghost touch Ekrana dokunulmadığı hâlde telefonun kendiliğinden dokunuş algılaması; sürücü, donanım veya şarj gürültüsü kaynaklı olabilir.
• HTTPSGüvenlik HTTP'nin TLS ile şifrelenmiş hâli; tarayıcı ile site arasındaki verinin dinlenmesini ve değiştirilmesini önler.

I

• IPC (çevrim başına komut)Donanım IPC (instructions per cycle) İşlemcinin her saat çevriminde ortalama kaç komut tamamlayabildiğini gösteren verimlilik ölçüsü.
• IT sistemiElektrik IT system Kaynak topraktan yalıtılmış (ya da yüksek empedansla topraklanmış) sistem; ilk toprak arızasında kesinti olmaz, yalıtım izlenir.

J

• JeneratörElektrik Generator Mekanik enerjiyi elektrik enerjisine çeviren makine; şebeke kesildiğinde yedek enerji kaynağı olarak da kullanılır.
• Joule ısınmasıElektrik Joule heating Bir iletkenden akım geçerken P = I²·R kadar elektrik enerjisinin ısıya dönüşmesi.

K

• Kablo kesitiElektrik Cable cross-section Kablo iletkeninin mm² cinsinden alanı; taşınabilecek akımı, gerilim düşümünü ve kısa devre dayanımını belirler.
• Kaçak akım rölesiElektrik Residual-current device Faz ve nötr akımları arasındaki farkı izleyip bu fark eşiği aşınca devreyi saniyenin kesri içinde açan can güvenliği cihazı.
• Katlanabilir ekranMobil Foldable display Menteşe çevresinden defalarca bükülebilen, ince plastik taban ve özel cam üzerine yapılmış OLED ekran.
• Katodik korumaElektrik Cathodic protection Gömülü metal boru ve tankları korozyondan korumak için metali elektrokimyasal hücrenin katodu hâline getiren yöntem.
• Kernel (işletim sistemi çekirdeği)Yazılım Kernel Donanıma doğrudan erişen, bellek, işlemci zamanı ve sürücüleri yöneten işletim sisteminin en alt katmanı.
• KesiciElektrik Circuit breaker Normal yük akımını ve kısa devre akımını açıp kapatabilen, arıza anında devreyi koruma rölesinin komutuyla kesen anahtarlama cihazı.
• Kesme kapasitesiElektrik Breaking capacity Bir koruma cihazının kendisine zarar vermeden güvenle kesebileceği en yüksek (beklenen) kısa devre akımı.
• Kısa devreElektrik Short circuit Gerilimli iletkenlerin, çok düşük empedanslı bir yoldan birleşmesi sonucu devreden normalin yüzlerce katı akım geçmesi.
• Kontak direnciElektrik Contact resistance İki iletken yüzeyin birleştiği noktada, yüzey pürüzü ve oksitlenme nedeniyle oluşan ek direnç.
• Koruma rölesiElektrik Protection relay Akım, gerilim gibi büyüklükleri ölçüp arıza algıladığında kesiciye açma komutu veren cihaz.
• KriptolojiGüvenlik Cryptology Şifreleme yöntemlerini tasarlayan (kriptografi) ve kırmaya çalışan (kriptanaliz) bilim dalı.
• KuantizasyonYapay zekâ Quantization Model ağırlıklarını daha az bitle (ör. 16 yerine 8 ya da 4 bit) saklayarak bellek ve hız maliyetini düşürme tekniği.
• Kuantum sonrası kriptografiGüvenlik Post-quantum cryptography Gelecekteki kuantum bilgisayarlara karşı bile güvenli olacak şekilde tasarlanmış şifreleme algoritmaları.
• Kuantum tünellemeDonanım Quantum tunnelling Elektronların, klasik fiziğe göre aşamayacakları ince bir yalıtkan engeli olasılıksal olarak geçebilmesi olgusu.
• Kuvars kumuElektrik Quartz sand Yüksek kesme kapasiteli (HRC) sigortaların içinde ark enerjisini emerek söndüren yalıtkan dolgu malzemesi.
• kVArElektrik Kilovolt-amper reaktif; reaktif gücün ölçü birimi ve kompanzasyon kondansatörlerinin güç değeri.

L

• LiDARYapay zekâ Lazer darbelerinin dönüş süresini ölçerek çevrenin üç boyutlu haritasını çıkaran uzaklık algılama teknolojisi.
• Litografi (EUV)Donanım Lithography (EUV) Işıkla silikon üzerine devre desenini basma süreci; EUV (aşırı mor ötesi) 13,5 nm dalga boyuyla en küçük yapıları mümkün kılar.
• LLM (büyük dil modeli)Yapay zekâ LLM (large language model) Çok büyük metin verisiyle eğitilmiş, bir dizinin sonraki parçasını (token) olasılıksal olarak tahmin ederek metin üreten sinir ağı.

M

• MetrajElektrik Quantity take-off Projedeki imalat kalemlerinin (kablo metresi, armatür adedi, pano vb.) ölçü ve adet olarak çıkarılması.
• MoE (uzman karışımı)Yapay zekâ MoE (mixture of experts) Modelin birçok "uzman" alt ağdan oluştuğu ve her token için yalnızca birkaçının çalıştırıldığı mimari.
• Monolitik çipDonanım Monolithic die Tüm işlevlerin tek bir silikon kalıp üzerinde toplandığı geleneksel işlemci tasarımı.

N

• Nanometre (üretim düğümü)Donanım Nanometre (process node) Çip üretim teknolojisinin adı (ör. 3 nm, 2 nm); günümüzde gerçek bir uzunluktan çok pazarlama etiketi anlamı taşır.
• Nesnelerin interneti (IoT)Yapay zekâ Internet of Things (IoT) Gündelik nesnelerin (beyaz eşya, sensör, kamera) internete bağlanarak veri toplaması ve uzaktan yönetilebilmesi.
• NPU (sinirsel işlem birimi)Donanım NPU (neural processing unit) Yapay sinir ağı hesaplarını (matris/tensör işlemleri) çok düşük enerjiyle hızlandırmak için tasarlanmış özel işlemci birimi.
• NVMeDonanım SSD'lerin PCIe üzerinden, çok sayıda paralel komut kuyruğuyla çalışmasını sağlayan depolama iletişim protokolü.

O

• OG hücresiElektrik MV switchgear cell Orta gerilim kesici, ayırıcı, ölçü ve koruma ekipmanının metal mahfaza içinde toplandığı bölme.
• OLEDMobil Her pikselin kendi ışığını yaydığı organik diyotlu ekran teknolojisi; gerçek siyah ve yüksek kontrast verir.
• Oltalama (phishing)Güvenlik Phishing Sahte e-posta, mesaj ya da siteyle kullanıcıyı parola veya ödeme bilgisini vermeye kandırma saldırısı.
• Ortadaki adam saldırısıGüvenlik Man-in-the-middle attack Saldırganın iki taraf arasındaki iletişime gizlice girip dinlediği veya değiştirdiği saldırı türü.
• Orta gerilimElektrik Medium voltage Dağıtım şebekesinin trafo merkezlerini ve büyük tüketicileri besleyen, Türkiye uygulamasında yaklaşık 1 kV ile 36 kV arasındaki gerilim sınıfı.
• Otonom sürüşYapay zekâ Autonomous driving Aracın sensörlerden aldığı veriyle çevreyi algılayıp sürüş kararlarını yazılım ve yapay zekâ ile kendisinin verdiği sistem.

Ö

• Önbellek (cache)Donanım Cache memory İşlemcinin sık kullandığı veriyi ana bellekten çok daha hızlı erişebileceği küçük, hızlı ara bellek (L1, L2, L3).

P

• PanoptikonGüvenlik Panopticon Jeremy Bentham'ın, merkezdeki gözetmenin herkesi görebildiği ama kimsenin ne zaman izlendiğini bilemediği hapishane tasarımı.
• PCIeDonanım Ekran kartı, SSD ve diğer bileşenleri anakarta bağlayan, şerit (lane) tabanlı seri veri yolu standardı.
• PFC (güç faktörü düzeltme)Elektrik Power factor correction (PFC) Güç kaynağının şebekeden çektiği akımı gerilimle uyumlu sinüse yaklaştırarak güç faktörünü ve harmonikleri iyileştiren devre.
• Prompt (istem)Yapay zekâ Prompt Bir yapay zekâ modeline verilen, görevi ve beklentiyi tarif eden metin girdisi.
• PUEElektrik PUE (power usage effectiveness) Veri merkezinin toplam enerji tüketiminin, yalnızca bilişim ekipmanının tükettiği enerjiye oranı; 1,0'a ne kadar yakınsa o kadar verimli.

R

• Reaktif güçElektrik Reactive power Manyetik alan oluşturmak için kaynaktan çekilip geri veren ve iş yapmayan, birimi VAr (kVAr) olan güç bileşeni.
• Reaktif güç kompanzasyonuElektrik Reactive power compensation Endüktif yüklerin çektiği reaktif gücü kondansatörlerle yerinde karşılayarak güç faktörünü yükseltme işlemi.
• Ripple (çıkış dalgalanması)Elektrik Ripple Doğru akım çıkışının üzerine binen, anahtarlama ve şebeke frekansından kaynaklanan küçük alternatif gerilim dalgalanması.
• RobocopyYazılım Windows'un dosya ve klasörleri hata toleranslı, yeniden denemeli ve çoklu iş parçacıklı kopyalayan komut satırı aracı.
• RSAGüvenlik Büyük sayıları çarpanlarına ayırmanın zorluğuna dayanan, anahtar değişimi ve dijital imzada kullanılan asimetrik şifreleme algoritması.

S

• Samsung KnoxGüvenlik Samsung'un donanım ve yazılım katmanlarını kapsayan mobil güvenlik platformu; Knox Vault ayrı bir işlemci ve bellekle anahtarları korur.
• Sandbox (korumalı alan)Yazılım Sandbox Bir programın sistemin geri kalanından yalıtılmış, kısıtlı bir ortamda çalıştırılması; olası zarar bu alanla sınırlı kalır.
• Secure EnclaveGüvenlik Apple cihazlarında, ana işlemciden ayrı çalışan ve biyometrik veriyi ile anahtarları koruyan güvenli alt sistem.
• SelektiviteElektrik Selectivity Arıza olduğunda yalnızca arızaya en yakın koruma cihazının açması, üst kademelerin devrede kalması ilkesi.
• Sertifika otoritesi (CA)Güvenlik Certificate authority (CA) Sertifikaları doğrulayıp dijital olarak imzalayan, tarayıcı ve işletim sistemlerince güvenilen kuruluş.
• SF6 gazıElektrik SF6 gas Mükemmel yalıtkanlığı ve ark söndürme özelliği nedeniyle OG/YG şalt cihazlarında kullanılan, çok güçlü bir sera gazı.
• Sıvı soğutmaElektrik Liquid cooling Isıyı havadan çok daha iyi taşıyan bir sıvıyla (soğutma plakası veya daldırma) işlemciden uzaklaştıran soğutma yöntemi.
• SigortaElektrik Fuse Aşırı akımda içindeki eleman eriyerek devreyi kesen ve bir kez çalışınca değiştirilmesi gereken koruma elemanı.
• SoC (tek çip sistem)Donanım System on a chip (SoC) İşlemci, grafik birimi, NPU, modem ve bellek denetleyicisi gibi bileşenleri tek bir silikon üzerinde toplayan entegre devre.
• SSDDonanım SSD (solid-state drive) Hareketli parçası olmayan, bilgiyi NAND flash hücrelerinde saklayan katı hâl depolama birimi.
• SSL/TLSGüvenlik İnternet üzerindeki iletişimi şifreleyen ve karşı tarafın kimliğini doğrulayan protokol ailesi; tarayıcıdaki kilit simgesinin dayanağı.

Ş

• Şalt manevrasıElektrik Switching operation Enerji vermek, kesmek veya topraklamak için şalt ekipmanının belirli bir sırayla açılıp kapatılması.
• ŞebekeElektrik Power grid Enerjinin üretimden tüketiciye taşındığı iletim ve dağıtım hatları, trafo merkezleri ve anahtarlama ekipmanının tümü.
• ŞifrelemeGüvenlik Encryption Veriyi, doğru anahtar olmadan okunamaz hâle getiren matematiksel dönüşüm.

T

• TDP (termal tasarım gücü)Donanım TDP (thermal design power) Bir çipin tipik yüklerde ürettiği ısıyı, yani soğutma sisteminin atabilmesi gereken gücü gösteren watt cinsinden değer.
• TEE (güvenilir yürütme ortamı)Güvenlik TEE (trusted execution environment) Ana işletim sisteminden donanımla yalıtılmış, hassas kodun ve verinin korunduğu güvenli işlem alanı.
• TelemetriGüvenlik Telemetry Cihaz ve yazılımların kullanım ve hata verisini otomatik olarak uzak bir sunucuya göndermesi.
• Termal kısma (throttling)Donanım Thermal throttling Çip aşırı ısındığında hasarı önlemek için frekans ve gücün otomatik olarak düşürülmesi.
• TLS el sıkışmasıGüvenlik TLS handshake Bağlantı başında tarafların protokol sürümü, şifre takımı ve oturum anahtarı üzerinde anlaştığı kısa mesajlaşma.
• TN-S sistemiElektrik TN-S system Kaynağın nötrü doğrudan topraklanır; nötr (N) ve koruma iletkeni (PE) tesis boyunca ayrı çekilir.
• TokenYapay zekâ Bir dil modelinin metni böldüğü en küçük birim; bir kelime, kelime parçası ya da noktalama işareti olabilir.
• TopraklamaElektrik Earthing (grounding) Bir tesisin iletken kısımlarını toprakla düşük dirençli bir yoldan birleştirerek arıza akımına güvenli yol açan düzenek.
• Toprak direnciElektrik Earth resistance Bir topraklayıcının çevre toprağa karşı gösterdiği direnç; ne kadar düşükse arıza akımı o kadar kolay toprağa akar.
• TOPSDonanım Saniyede tera (trilyon) işlem; NPU ve yapay zekâ hızlandırıcılarının tepe başarımını anlatan birim.
• TransformatörElektrik Power transformer Alternatif gerilimi, frekansı değiştirmeden elektromanyetik indüksiyonla yükselten ya da düşüren statik makine.
• Transformer mimarisiYapay zekâ Transformer architecture 2017'de tanıtılan, dikkat (attention) mekanizmasıyla metindeki tüm kelimeler arasındaki ilişkiyi paralel hesaplayan sinir ağı mimarisi.
• TransistörDonanım Transistor Küçük bir gerilimle akımı açıp kapatan veya yükselten, her dijital çipin temel yapı taşı olan yarı iletken eleman.
• TT sistemiElektrik TT system Kaynak ve tüketicinin topraklamaları birbirinden bağımsızdır; arıza akımı toprak üzerinden döndüğü için RCD kullanımı şarttır.

U

• UPSElektrik Kesintisiz güç kaynağı; şebeke gittiğinde akülerden enerji vererek yükün sürekliliğini sağlayan cihaz.

V

• Veri merkeziElektrik Data centre Sunucu, depolama ve ağ ekipmanının güç, soğutma ve güvenlik altyapısıyla birlikte barındırıldığı tesis.
• VRAMDonanım Ekran kartının kendi üzerindeki yüksek bant genişlikli bellek; yapay zekâ modelinin ağırlıkları buraya sığmak zorundadır.

Y

• YalıtımElektrik Insulation Gerilimli iletkenleri birbirinden ve topraktan ayıran, akım geçirmeyen malzeme ya da düzenek.
• Yapay sinir ağıYapay zekâ Artificial neural network Katmanlar hâlinde bağlı basit hesap birimlerinin (nöronlar), ağırlıkları öğrenerek örüntüleri tanımayı öğrendiği model.
• Yarı iletkenDonanım Semiconductor İletkenlik değeri iletken ile yalıtkan arasında olan ve katkılama ile denetlenebilen malzeme (silikon gibi).
• Yeşil defterElektrik Site measurement book Şantiyede yapılan imalatın ölçülerinin kayda geçirildiği, hakedişe dayanak olan ölçü defteri.
• Yüksek gerilimElektrik High voltage Enerjinin santrallerden uzak yüklere az kayıpla taşındığı, Türkiye iletim şebekesinde 154 kV ve 380 kV gibi seviyeleri kapsayan gerilim sınıfı.

Z

• Zararlı yazılımGüvenlik Malware Kullanıcının bilgisi ya da izni olmadan sistemlere zarar vermek, veri çalmak veya kontrol sağlamak için yazılmış program.
• Zen mimarisiDonanım Zen architecture AMD'nin 2017'de Ryzen ile tanıttığı, chiplet tasarımı ve yüksek IPC ile işlemci pazarını yeniden dengeleyen mikromimari ailesi.

#

• 12VHPWRElektrik Ekran kartlarına 600 W'a kadar güç taşıyabilen 16 pinli (12+4) güç konektörü; yetersiz oturma ve bükülmede ısınma sorunlarıyla bilinir.
• 80 PlusElektrik Güç kaynaklarının yüzde 20, 50 ve 100 yükte en az yüzde 80 verim sağladığını belgeleyen sertifika programı; Bronze'dan Titanium'a kademeleri vardır.